АҚШ-тың Калифорния штатындағы Өлім аңғарында (Долина Смерти) ерекше табиғи құбылыс бар. Мұнда салмағы бірнеше жүз келіге жететін алып тастар ешкімнің көмегінсіз қозғалып, артынан ұзын із қалдырады. Ғалымдар бұл жұмбақтың сырын анықтаған, деп хабарлайды buginmedia.kz.
Бұл құбылыс «қозғалатын тастар» (Sailing Stones) деп аталады. Ол Өлім аңғарындағы Рейстрек-Плайя (Racetrack Playa) деп аталатын құрғап қалған көлдің орнында байқалады.
Аталған жерде жүздеген тас шашылып жатыр. Олардың кейбірінің салмағы бірнеше келі болса, енді бірінің салмағы 320 келіге дейін жетеді. Бір қызығы, тастар көлдің тегіс бетін бойлай қозғалып, артынан ирек сызықтар қалдырады. Кейбірі түзу бағытпен жүрсе, енді бірі жолын өзгертіп, басқа тастардың ізін кесіп өтеді.
Ғалымдар бұл құбылысты ұзақ уақыт зерттеген
Қозғалатын тастар туралы алғашқы ғылыми зерттеулер өткен ғасырдың ортасында жүргізілген. Алайда ғалымдар ұзақ уақыт бойы олардың қалай қозғалатынын өз көздерімен көре алмаған.
Себебі тастар кейде бірнеше жыл, тіпті он жылға дейін бір орында қозғалмай жатады. Сондықтан олардың қозғалысын бақылау оңай болмаған.
Зерттеушілер бастапқыда қатты жел, су ағыны және мұздың әсері болуы мүмкін деген болжам айтқан.
2011 жылы Скриппс мұхиттану институтының палеобиолог Ричард Норрис бастаған тобы арнайы зерттеу жүргізуге кіріскен. Ғалымдар бірнеше тасқа GPS құрылғысын орнатып, қозғалысын бақылау үшін камералар мен метеостанция қойған.
Нәтижесінде 2013 жылдың желтоқсанында зерттеушілер тастардың қозғалу сәтін тіркей алды.
Тастарды не қозғалтады?
Белгілі болғандай, бұл құбылыс бірнеше табиғи жағдайдың қатар келуінен пайда болады.
Алдымен жауын-шашыннан кейін құрғап қалған көлдің бетіне жұқа су қабаты жиналады. Түнде ауа температурасы төмендеп, су қатып, қалыңдығы бірнеше миллиметр болатын мұз пайда болады.
Күндіз күн жылынған кезде мұз жарылып, ірі бөліктерге бөлінеді. Әлсіз жел осы мұз бөлшектерін су бетімен қозғалтып, жолындағы тастарды итереді.
Ал тастардың астындағы сазды топырақ ылғалданғандықтан, олардың қозғалуына кедергі азаяды. Осылайша қатты дауылсыз-ақ салмағы жүздеген келі болатын тастар орнынан жылжиды.
Зерттеу кезінде желдің жылдамдығы секундына 4-5 метр болған. Ал мұз қабаттарының қалыңдығы небәрі 3-6 миллиметрді құраған.
Тастар қанша қашықтыққа қозғалады?
2013 жылдың желтоқсаны мен 2014 жылдың қаңтарында жүргізілген бақылау кезінде ғалымдар 60-тан астам тастың бір мезгілде қозғалғанын байқаған.
Кейбір тастар 60 метрден астам қашықтыққа жылжыса, жекелеген тастардың жүріп өткен жолы 224 метрге дейін жеткен.
Олардың қозғалысы бірнеше секундтан 16 минутқа дейін созылған. Бір қызығы, тастар домаламайды, көбіне ылғалданған сазды топырақтың үстімен сырғиды.
Зерттеу нәтижелері 2014 жылғы 27 тамызда PLOS ONE ғылыми журналында жарияланған.
Ғалымдар бұл құбылыстың құпиясын ашқанымен, Рейстрек-Плайя әлі де туристерді қызықтыратын ерекше орындардың бірі болып отыр. Себебі тастардың қозғалған сәтін өз көзімен көру өте қиын. Ол үшін су, мұз, жел және ауа температурасы дәл осындай сирек үйлесім табуы керек.
